از اينكه در توصيف معناى آن مىفرمايد وضعشان را به عذاب و بدبختى تغيير مىدهيم فهميده مىشود كه مقصود از وضع قبليشان نعمت و خوشى ايشان است ، ( دقت بفرمائيد ) . علاوه بر اين ، خداى سبحان خود مىفرمايد : « وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ » « 1 » كه مىرساند از بسيارى از سيئات عفو مىكند و آثار آنها را محو مىسازد ، و اين خود دليل است بر اينكه در جانب شر ملازمه اى ميان اعمال انسان و آثار سوء خارجى نيست . بخلاف جانب خير كه ميان آن و آثار حسنه اش ملازمه هست ، هم چنان كه در نظير آيه « ذلِكَ بِأَنَّ اللَّه لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ » « 2 » فرموده خداوند آثار نيك كارهاى نيك را از بين نمىبرد . در اينجا ممكن است گفته شود : همانطور كه آيه فوق دلالت بر ملازمه ميان كارهاى نيك و آثار حسنه آن دارد جمله * ( « وَإِذا أَرادَ اللَّه بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَه » ) * هم بر ملازمه كارهاى زشت و آثار سيئه آن دلالت دارد ، زيرا مىگويد : وقتى خدا بدى را براى مردمى بخواهد هيچ كس و هيچ چيز نمىتواند جلوگيرش شود ، و خلاصه حتمى است ، و اين خود همان ملازمه است . در جواب مىگوئيم : جمله مذكور جمله ايست كه به قصد اصلى ايراد نشده بلكه در ضمن سخن به ميان آمده ، توضيح اينكه بعد از آنكه فرمود هر چيزى نزد او به مقدار است ، و اينكه براى هر انسانى معقباتى هست كه او را به امر وى و از امر وى حفظ كنند ، و نمىگذارند هلاك شود و يا وضعش دگرگون گشته و يا در وجودش و در نعمتهايى كه به او دادند دچار اضطراب گردد ، و همه ايشان به حكم خدا به حال خود باقى هستند ، و خداوند هيچ تغييرى در وضعشان نمىدهد ، مگر آنكه ايشان خود را تغيير دهند ، كه در اين صورت واجب است بدانند همانطور كه ابقاى نعمتها ، قضايى حتمى بود ، تغيير سعادتها و نعمتها به نقمت نيز امور محكم و حتمى است كه هيچ مانعى جلو تحققش را نمىگيرد و امرش به دست خدا است ، و غير خدا كسى را در آن دخالتى نيست . و خلاصه مقصود از جمله مورد بحث افاده اين معنا است كه مردم در قبضه قدرت خدايند و هيچ مفرى از حكم خدا ندارند ، نه در طرف خير و نه در طرف شر . پس معناى آيه اين مىشود كه : وقتى خداوند براى مردمى بدى بخواهد ( كه البته

--> ( 1 ) و آنچه رنج و مصيبت به شما مىرسد همه از دست اعمال زشت خود شما است در صورتى كه خدا بسيارى از اعمال بد را مىآمرزد . سوره شورى ، آيه 30 . ( 2 ) و اين بدان جهت است كه خدا تغيير دهنده نعمتى كه بر قومى داده نيست مگر آنكه ايشان خود را تغيير دهند . سوره انفال ، آيه 53 .